De geschiedenis van de oude stad van Dubrovnik
De geschiedenis van de oude stad van Dubrovnik
Om Dubrovnik te begrijpen, moet je eerst begrijpen wat het ooit was: een vrije republiek die bijna vijf eeuwen heeft overleefd dankzij intelligentie, diplomatie en een bijna koppig vasthouden aan onafhankelijkheid. De nederzetting die later Dubrovnik zou worden, werd in de zevende eeuw gesticht door Romeinse vluchtelingen die de Slavische invasie van Epidaurum – het huidige Cavtat, een paar kilometer naar het zuiden – ontvluchtten. De nederzetting groeide op een klein rotsachtig eiland, gescheiden van het vasteland door een ondiep kanaal.
Dat kanaal werd uiteindelijk in de twaalfde eeuw gedempt om de Stradun te vormen, die tot op de dag van vandaag de belangrijkste verkeersader van de oude stad is. Maar zelfs daarvoor was de stad al begonnen aan haar lange opmars onder de naam Ragusa – een naam die waarschijnlijk is afgeleid van het Latijnse woord voor de rotsachtige landtong waarop de stad stond.
Een maritieme grootmacht die Venetië kan evenaren
De Republiek Ragusa – officieel uitgeroepen in 1358 nadat ze zich had losgemaakt van het Venetiaanse gezag – groeide uit tot een van de meest geavanceerde stadstaten in het middeleeuwse Middellandse Zeegebied. Op haar hoogtepunt in de vijftiende en zestiende eeuw voeren Ragusaanse handelsschepen naar alle belangrijke havens in Europa, de Levant en Noord-Afrika. De vloot van de republiek was de op twee na grootste ter wereld. De kooplieden behoorden tot de rijkste van de toen bekende wereld.
Wat Ragusa echter zo bijzonder maakte, was niet alleen de rijkdom, maar ook de mechanismen die het gebruikte om die te beschermen en in stand te houden. De republiek Ragusa werd bestuurd door een adellijke raad met een rector die slechts dertig dagen in functie was – een vroeg experiment in het voorkomen van tirannie. De slavenhandel werd in 1416 afgeschaft, lang voordat de meeste mensen in de wereld zoiets überhaupt voor mogelijk hielden. Het land vestigde een van ’s werelds vroegste openbare gezondheidszorgsystemen en plaatste schepen in quarantaine tijdens de Zwarte Dood. Er werden ziekenhuizen, weeshuizen en een apotheek gebouwd – de Oude Apotheek van het Franciscaanse Klooster, die nog steeds in gebruik is – die dateert uit 1317 en daarmee een van de oudste nog functionerende apotheken ter wereld is.
De grote rivaal van Ragusa was Venetië, de dominante macht aan de Adriatische Zee die een groot deel van de Kroatische kustlijn beheerste. De twee republieken cirkelden eeuwenlang om elkaar heen met het behoedzame respect van bijna gelijken. Ragusa betaalde tribuut aan het Ottomaanse Rijk – niet uit zwakte, maar als een berekende diplomatieke verzekering die het handelsvrijheid in het oostelijke Middellandse Zeegebied verschafte en het beschermde tegen Ottomaanse agressie, terwijl de Venetianen zichzelf uitputten in eindeloze oorlogen.
De aardbeving van 1667 en de grote wederopbouw
Op 6 april 1667 sloeg het noodlot toe. Een verwoestende aardbeving trof Ragusa en eiste bijna twee derde van de stadsbevolking het leven – sommige schattingen spreken van 5.000 doden in een stad met ongeveer 7.000 inwoners. De stad brandde dagenlang. De aardbeving bracht de republiek een scheur toe die de tijd nooit helemaal heeft geheeld; de oude adellijke families werden geruïneerd, de economie werd tot in de fundamenten geschud en rivalen grepen snel hun kans om de zwakte uit te buiten.
Wat er echter uit de ruïnes tevoorschijn kwam, was iets opmerkelijks. De inwoners van Ragusa – met een veerkracht die hier in het water lijkt te zitten – herbouwden de stad. De stad die uit het puin verrees, was grootser dan voorheen, gebouwd in een harmonieuze laatbarokke stijl die de oude binnenstad van Dubrovnik vandaag de dag grotendeels haar visuele eenheid geeft. De Stradun werd in zijn huidige vorm aangelegd, de kathedraal werd herbouwd en de paleizen werden gerestaureerd. De aardbeving veegde een middeleeuwse stad van de kaart; wat ervoor in de plaats kwam, was een barok meesterwerk.
Het einde van de Republiek en het Beleg van 1991
De Republiek Ragusa overleefde de aardbeving, maar kon Napoleon niet overleven. In 1806 bezetten Franse troepen de stad en in 1808 werd de republiek formeel ontbonden, waarmee een einde kwam aan meer dan vier eeuwen onafhankelijkheid. Dubrovnik kwam vervolgens in handen van de Habsburgers, daarna van Joegoslavië en uiteindelijk, in 1991, van het pas onafhankelijke Kroatië.
Dat jaar bracht een gruwel die de stad in eeuwen niet meer had meegemaakt. Toen de Joegoslavische oorlogen begonnen, belegerden de Servische en Montenegrijnse troepen van het Joegoslavische Volksleger Dubrovnik – een stad zonder militaire betekenis – acht maanden lang en bombardeerden haar met artillerie, in het volle zicht van de hele wereld. De granaten beschadigden of verwoestten ongeveer twee derde van de gebouwen in de oude stad, verbrijzelden de middeleeuwse dakpannen en doodden honderden burgers.
De internationale gemeenschap was verontwaardigd. UNESCO kwam snel in actie en coördineerde een wederopbouwproject dat uitgroeide tot een van de grootste en meest nauwgezette in de Europese geschiedenis. Ambachtslieden werden ingeschakeld om dezelfde kalksteen van het eiland Korčula te winnen en te bewerken die al eeuwenlang werd gebruikt. Dakpannen werden vergeleken met historische foto’s. Halverwege de jaren negentig waren de littekens van Dubrovnik grotendeels geheeld – hoewel wie goed kijkt het kleurverschil tussen de oude en de nieuwe dakpannen zal opmerken.
Dat de stad niet alleen overleefde, maar ook floreerde, getuigt van dezelfde koppige vitaliteit die de Republiek Ragusa zo lang onafhankelijk hield. De geschiedenis van de oude binnenstad van Dubrovnik is in wezen het verhaal van een stad die weigerde te verdwijnen.